پیشگفتار
) هُنََّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُن )بقره/ 128
همسرانتان برای شما لباس و شما برای آنها لباس هستید
اولین درسی که در دانشگاه تدریس کردم مدنی ) 2( یا حقوق خانواده بود که بهه سهال
1329 و مجتمع آموزش عالی قم برمی گردد. به رغم تمرکز بر مباحث حقهوق تجهارت
بین الملل، داوری تجاری بهین المللهی و حقهوق نفهت و گهاز در ایهن سهالها، تهدریس
حقوق خانواده ادامه پیدا کرد. بها راه انهدازی رشهته ههای حقهوق تجهارت بهین الملهل،
حقوق نفت و گاز، حقوق اقتصادی، حقوق مالکیهت فکهری ، تقاضها بهرای درسههای
حقوقی مرتبط با مسائل اقتصادی و تجاری افزایش یافت و به ناچار مجبور بهه توقهف
تدریس حقوق خانواده شدم تا وقت بیشتری را برای رشته های جدید صرف کنم.
توقف تدریس حقهوق خهانواده باعهث فراموشهی آن نشهد و بنهابراین تصهمیم
گرفتم دانش و تجربیات خود را در این زمینه به صهورت کتهاب تقهدیم دانشهجویان ی
کنم که توفیق تدریس به آنها را نهدارم . حقهوق خهانواده از موضهوعات سهنتی فقهه و
حقوق است که همواره مورد توجه فقها و حقوق دانان قرار داشته است. حتهی برخهی
از فقها کتاب مستقلی در این بهاب بهه تحریهر درآورده انهد . در بهین حقهوق دانه ان نیهز
اساتید بنام در این موضوع قلم زده اند. با وجود این، تحول در حقهوق خهانواده امهری
گریزناپذیر است. حقوق ایران در پنجاه سال گذشته شاهد تغییهرات زیهادی در زمینه ة
حقوق خانواده بوده و قوانین و مقررات خانواده بیشتر از بقیة حوزه های حقوق مهدنی
دستخوش تغییر شده است. به روز کردن مباحث حقوق خانواده و بیان آنهها بهه شهیو ة
قابل فهم نیاز به تدوین چنین کتابی را همواره گوشزد کرده است.
2 حقوق خانواده
این کتاب در وهلة اول دنبال افزایش ادبیات حقوقی کشور و تنوع بخشیدن به
منهابع حقهوقی اسهت کهه بهه دانشهجویان کمه مهی کنهد تها بها سهلیقه هها، روشهها و
استدلالهای متفاوت حقوقی آشنا شوند. ارائة ی کتهاب بهه روز در حقهوق خهانواده
که قوانین مرتبط را به صورت یکپارچه مورد بررسی قرار دهد، از دیگر اهداف ایهن
کتاب است. به این منظور، مواد قانون مدنی با آخرین اصلاحات در پرتو سایر قوانین
مرتبط از قبیل قانون حمایت خانواده ) 1391 ( و آیین نامة اجرایهی آن ) 1392 (، قهانون
نحههوة اهههدای جنههین ) 1322 ( و آیههین نامههة اجرایههی آن ) 1323 (، قههانون اجههرای
محکومیتهای مالی ) 1392 (، قهانون حمایهت از کودکهان و نوجوانهان بهی سرپرسهت و
بدسرپرست ) 1392 (، قهانون حمایهت از کودکهان و نوجوانهان ) 1321 (، قهانون تنظهیم
خانواده و جمعیت ) 1382 ( با لحها اصهلاحیه ههای ) 1322 ( و ) 1392 ( مهورد بررسهی
قرار گرفته است. تنظیم کتابی قابل فهم و منسجم که بتواند به شیوة آموزشی مفهاهیم
پیچیده حقوقی را در جملات و عبارات ساده بیان کند، از دیگر اههداف تهدوین ایهن
کتاب است.
مخاطبان اصلی این کتاب دانشجویان کارشناسی اند که حقهوق خهانواده جهزء
دروس آنهاست. اما مخاطبان عام این کتاب زنان و مهرد ان جهوانی انهد کهه بهه مسهائل
حقوق خانواده علاقه مندند. به این منظهو ر در ایهن کتهاب از تطویهل مطالهب اجتنهاب
شده، اصطلاحات تخصصی با ظرافت معنا شده و مطالب به زبان سهاده بیهان گردیهده
است تا عموم مردم بتوانند از آن بهره مند شوند.
به پاس اجر نهادن به خانواده، این کتهاب بهه همسهرم مههین، فرزنهدانم علهی و
زهرا، هادی و هانیه، و سجاد و فران تقدیم می شود.
دکتر عبدالحسین شیروی
استاد دانشگاه تهران
3
مرا در خانه سروی هست کانهدر سهایه قهدش
فراغ از سرو بستانی و شمشاد چمهن دارم
گرم صد لشکر از خوبان به قصد دل کمهین سهازند
بحمد الله و المنه بتهی لشهکر شهکن دارم
)حافظ(
مقدمه
تشکیل خانواده یکی از نیازههای اساسهی انسهان اسهت . در پرتهو خهانواده ، زن و مهرد
آسایش می یابند و بسیاری از دغدغه ها و ناراحتیهای ذهنی آنها از بین می رود. عشهق،
مهربانی، محبت و مودت بین اعضای خانواده موهبت الهی است که تنها نصیب آنانی
می شود که برای به دست آوردن آن تلاش می کنند. با ازدواج نههال زنهدگی کاشهته
می شود اما این نهال زمانی به درخت تنومنهد تبهدیل مهی گهردد کهه زن و مهرد امیهال
شخصی و هواهای نفسانی خود را پای آن قربهانی کننهد تها بتواننهد در سهای ة آن آرام
گیرند و فرزندان آنها رشد پیدا کنند.
روابط خهانوادگی بایهد بهر اسهاس مههر، وفها، محبهت، عشهق، احتهرام متقابهل،
همدلی، شور و مشورت بنا شود. در کلام قرآن، زن لباس مرد و مرد لباس زن اسهت .
هرکدام از زن و مرد باید دیگری را تحت پوشش قرار دهد، عیهوبش را بپوشهاند، بهه
وی گرمی ببخشد، و زینت دیگری باشد. همان قدر که زن بهرای خوشهبختی بهه مهرد
نیاز دارد، مرد نیز به زن نیاز دارد.
زندگی را نمی توان بهر گهزاره ههای حقهوقی و بایهد و نبایهدهای آن بنها کهرد .
زندگی باید بر اخلاق، محبت و مودت استوار شود. حقهوق بایهد قداسهت خهانواده و
حریم آن را حفظ کند و از ورود بیجا به قلمرو آن خودداری کنهد . ورود حقهوق بهه
خانواده می تواند بعضاً باعث پیچیدگی مسائل خانوادگی شود. از طرف دیگر، بی تفاوتی
حقوق به مسائل خانواده می تواند خسارات جبران ناپذیری به اعضای آن وارد نماید و
افراد نیازمند و آسیب پذیر را بدون حمایت رها نماید. مثلاً چگونگی برخورد حقهوق
4 حقوق خانواده
با خشونتهای خانگی یکی از این چالشهاسهت . از یه طهرف، ور ود حقهوق بهه ایهن
مسائل می تواند مشکلات داخل خانواده را افزایش دهد و از طرف دیگهر بهی تفهاوتی
نسبت به آنها می تواند باعث افزایش خشونتها و ایراد آسیب به افهراد ضهعیف گهردد .
در مثال دیگر، اعطای آزادی به زن و مرد برای طلاق باعث افهزایش مهوارد طهلاق و
ایجاد ممانعت باعث بی عدالتی و ظلم می گردد.
ترسیم خط اعتهدالی کهه حقهوق بهر آن بایسهتد، کهار سهاد ه ای نیسهت . هرچهه
مشکلات خانوادگی از طریق سازوکارهای داخلی قابل حهل وفصهل نباشهد، دخالهت
حقوق بیشتر توجیه پذیر می گردد. اما ورود پررنگ تهر حقهوق در مسهائل خهانوادگی
الزاماً شرایط بهتری را برای خانواده هها رقهم ن مهی زنهد . بهرای مواجههه بها مشهکلات و
مسائل خانوادگی بعضاً ساده ترین راه که قانونی کردن فضای خانواده اسهت، انتخهاب
می شود و قوانین و مقررات مداخله گرایانه به تصویب می رسد. در حالی که پاسداری
از قداست خانواده و استواری روابط خانوادگی مستلزم تقویهت ارزشههای اخلاقهی و
اجتماعی و بهبود کنشهای اجتماعی است.
حقهوق خهانواده در وهلهة اول بایهد بهه بهبهود کنشههای اجتمهاعی و تقویهت
ارزشهای اخلاقهی در خهانواده کمه کنهد . تعریهف اسهتانداردهای رفتهاری توسهط
قانون گذار می تواند در این جهت کارآمد باشد. احترام قانون گذار به دو جنس مرد و
زن، ایجاد تعادل در حقوق و تکالیف آنها و توجه به نیازهای متعارف و منطقی آنهان
از جمله اصولی است که نظهام حقهوقی بایهد از آن بههره گیهرد . دخالهت حهداقلی در
روابط بین والدین و فرزندان از دیگر اصهولی اسهت کهه حقهوق خهانواده بایهد از آن
پیروی کند.
در این کتاب، نظام حقوق خانواده در ایران مورد بررسی قرار گرفته و گهاهی
نیز به صورت تطبیقی به نظامهای دیگر اشاره شده است. زن و مرد از طریهق نکهاح و
ازدواج پایگاهی را به نام خانواده ایجاد می کنند که ستونهای این بنا زن و مرد هستند.
فصل اول این کتاب بهه مباحهث ازدواج و نکهاح اختصهار دارد . مباحهث نکهاح در
هفت گروه دسته بندی شده اسهت . در گفتهار اول مفههوم، انهواع و مشخصهات نکهاح
مقدمه 5
بررسی می شود. سپس مسائل مربوط به خواستگاری و نامزدی بیان مهی گهردد . موانهع
نکاح شامل موانع ناشی از قرابت و غیر آن در گفتار سهوم و شهرایط انعقهاد نکهاح در
گفتار چهارم بحث می شهود . مهریهه در گفتهار پهنجم ، حقهوق و تکهالیف زوجهین در
گفتار ششم و نفقه در گفتار هفتم بیان می گردد.
یکهی از » فسهخ « . زناشویی ممکن است به دلایل متعددی زایل و به پایان برسد
طرق انحلال عقد است که به صورت محدود در نکاح نیز جریان پیدا می کنهد . عقهد
نکاح همچنین با بروز برخی از حوادث و وقایع ممکهن اسهت خهود بهه خهود منفسهخ
گردد. روش رایج برای پایان دادن به نکاح طهلاق اسهت کهه ممکهن اسهت بها توافهق
زوجین، به تقاضای مرد یا به تقاضای زن انجام گیرد. مهوارد و مسهائل انحهلال عقهد
نکاح در فصل دوم بررسی شده است.
فصل سوم به روابط والهدین و فرزنهدان اختصهار پیهدا کهرده اسهت . در ایهن
فصل روابط خانوادگی در پنج گروه مورد بررسی قهرار گرفتهه اسهت . گفتهار اول بهر
نسب، ولایت و تابعیت تمرکز دارد و مباحث مربوط به نگهداری، حضانت و تربیهت
فرزندان در گفتار دوم بررسی شده است. نفقة اقارب اعم از فرزندان و پدر و مهادر و
مباحث مربوط به حقوق وظیفه و مستمری در گفتهار سهوم بیهان مهی شهود . در گفتهار
بعدی سرپرستی و فرزندخواندگی بررسی می گردد. در آخر، تغییهر جنسهیت، تلقهیح
مصنوعی و تنظیم خانواده مورد بحث قرار می گیرد.