درآمد
الف) سناريوي كتاب 1
ساعت 9:30 دقيقة صبح س هشنبه 21 مهرماه 1383 ، جلسة رسيدگي به پرونده اي كه
از آن تاريخ] نام گرفت، در دادگاه ] « بزرگ ترين پروندة جنايي 70 سال گذشته »
كيفري استان تهران آغاز شد. متهمان دو جوان 22 و 31 ساله بودند (تأكيدها از
نگارنده اند) كه هر دو در رؤياي كار و ازدواج خود را ناكام مي ديدند. يكي از آنان،
جواني پرشور، و ديگري معتاد بود كه به گفتة رئيس دادگاه، همة فضيلت ها و
باورهاي خوب و اعتقادي شان فروريخته است. جنايت هاي ارتكابي اين دو از پايان
سال 1381 آغاز شده بود و در نيمة نخست سال 1383 پايان گرف ت. رئيس دادگاه،
همچنين، عامل غالب در اين جنايت ها را شهوت پرستي و همزادي مرتكبان با
جرم هايشان عنوان كرد. معاون دادستان نيز متهم رديف نخست (بيجه ) را جوان 22
ساله اي معرفي كرد كه از شهرستان به تهران مهاجرت كرده بود و به رغم نداشتن
پيشينة كيفري، حدود 114 فقره آدم ربايي با قصد جرم منافي عفت و مباشرت در قتل
عمدي و چندين فقره تعرض و ايراد ضر بو جرح، سرقت، جنايت بر ميت و آتش
زدن به وي منتسب بود. متهم ديگر (باغي) نيز جوان 31 ساله اي معرفي شد كه او هم
به تهران مهاجرت كرده و داراي 10 فقره پيشينة كيفري در زمينة استعم ال هروئين و
1. در تدوين اين سناريو از مرجع هاي زير استفاده شده است:
بيجه و علي باغي مفسد ف يالارض هستن : د گزارش از متن كيفرخواست جانيان پاكدشت كه در »
8 صفحه ، هفت هنامة نداي ايرا ن(شمارة ويژه)، پنج شنبه 23 مهر 1383 ،« آغاز محاكمه خوانده شد
پايگاه خبري آفتاب، در: ،« حوادث سال 83 » : و نيز
http://aftabnews.ir/fa/news/2925/12/1/1384
2 درآمدي بر جرم شناسي
ترياك، نگهداري مادة مخدر و سرقت بود. معاون دادستان در ادامه با اشاره به اينكه
متهمان در بيابان هاي شمال غربي حاشية پاكدشت (از شهرستا نهاي تهران) مدت ها
در آلونك هاي مجاور كوره هاي آجرپزي سكونت داشتند، عنوان داشت كه آن دو با
توجه به موقعيت ناحيه، نقشة انجام جرم هاي خود را طرح ريزي كردند. در يكي از
جنايت ها، متهمان با ربودن كودكي 9 ساله، و ب ياعتنا به فريادهاي كودك، او را خفه
و پيكرش را در پشت يك آسياب متروك رها م ي كنند. اگرچه نمايندة پزشكي
قانوني متهمان را از نظر زيستي و رواني سالم معرفي كرد ، ولي از اعتراف هاي به
دست آمده  به ويژه از بيجه  روشن شد كه خود در كودكي قرباني بدرفتاري و
تعرض قرار گرفته بود. سرانجام، سرنوشت اين پرونده با اعدام هر دو بزهكار در روز
26 اسفند 1383 با حضور شمار كثيري از مردم  كه از 5 تا 30 هزار تن گزارش شده
است  به پايان رسيد.
هرچند ماجراي بالا سلسل هاي از رخدادها را به تصوير م يكشد كه نزد افكار
عمومي، و حتي متخصصان و دانشگاهيان  به ويژه در دانشكد ه هاي حقوق  بيش و
پيش از هر چيز، عنوان جرم و جنايت را به ذهن مي رساند، ولي مي توان نظرها را به
سوي جنبه هاي پرشمار جرم شناسانة مطرح در اين رويداد تاريخي /تراژيك و
پروندة قضايي/ كيفري نيز جلب كرد، از جمله:
 قتل هاي سريالي و بزهكاران حرفه اي / اعتيادي: اگرچه از نظر حقوقي /قانوني،
اين قتل ها عمدي و مرتكبان آن ها مستوجب قصاص شمرده مي شوند، ولي از نظر
جرم شناسي، نوع و ماهيت خاصي مي يابند كه از يك سو، نشان از تمايز مفهوم و
گونه هاي جرم در حقوق جنايي و جرم شناسي، و از سوي ديگر، حكايت از امتياز
جرم شناسي بر حقوق جنايي  از نظر گونه شناسي بزهكاران  دارد.
 حالت خطرناك بز هكاران و شخصيت مجرمانة آنان: اگرچه از نظر
حقوقي/قانوني، مرتكبان سزاوار سرزنش و مقصر و واجد مسئوليت كيفري شناخته
مي شوند، ولي از نظر جرم شناسي، حالت خطرناك، يعني ظرفيت مجرمانه و سازگاري
درآمد 3
محيطي/ اجتماعي، به ويژه با توجه به شخصيتشان، اهميت مي يابد و اين مسئلة مهم را به
،« ؟ آيا جرم و بزهكاري يك پديدة ذاتي است يا اكتسابي و يا هر دو » ميان مي كشد كه
آيا براي رسيدگي به جرم ارتكابي مرتكبان تشكيل پروندة قضايي » ، وانگهي
.«؟ (كيفري) كفايت م يكند
 شرايط و موقعيت رخداد جر مهاي ارتكابي: در اصل محل سكونت و موقعيت
جغرافيايي/ مكاني جرم از جنبة حقوقي/ قانوني چندان موضوعيت ندارد، در حالي كه از
محورهاي مهم مطالعات و پژوهش هاي جرم شناختي شمرده مي شود.
 محيط اجتماعي جرم ها و مرتكبان آن ها: محيطي كه بزهكاران در آن زاده و
تربيت شده، رشد و نمو كرده، و اقامت داشته يا به آنجا مهاجرت كرده اند  خواه
محيط خرد خانواده يا محيط كلان ش هري چون تهران  يكي ديگر از محورهايي
است كه فقط جرم شناسي در ارتباط با چنين رخدادها و پرونده هايي به آن توجه
مي كند.
 سن بزهكاران: اين موضوع كه بزهكار در چه سني و با چه شرايطي دست به
ارتكاب جرم مي زند و آيا از اساس م يتوان سني براي ارتكاب جرم در نظر گرفت،
با مفهوم هايي به جز بلوغ و اهليت  همچون رشد رواني، عامل ژن، تغذيه، ساختار
عصبي و كنترل  در جر مشناسي بررسي مي شود.
 ويژگي و شخصيت بزه ديدگان: اين موضوع كه بزه ديده نيز ممكن است در
پاره اي از رويدادها و پرونده ها در فرايند جرم نقش داشته باشد و با وجود ا ين، در
هر صورت، شايستة حماي تهاي ويژة قانوني و جامعوي است، از گذر جر م شناسي
در سامانه هاي حقوقي/كيفري و سياس ت گذاري هاي قانوني و اجتماعي بازتاب
مي يابد.
 واكنش اجتماعي به جرم هاي ارتكابي و بزهكاران: سرانجام، اين مسئله كه
جرم هاي ارتكابي و بزهكاران چه واك نشي را  چرا و چگونه  نسبت به خود
برمي انگيزند، در پهنة گستردة جرم شناسي از جنبه هاي گوناگون  نوع و ماهيت
واكنش، توجيه اخلاقي/آموزه اي آن، عملكرد سامانة دادگستري جنايي، نگرش
4 درآمدي بر جرم شناسي
افكار همگاني و جامعه به جرم و كيفر، ضرورت تدبيرهاي كنشي پيش از واكنش
اجتماعي و غيره  مورد بررسي و نقد و ارزيابي واقع مي شود.
ب) پهنة موضوعي، ساختار و روش شناسي كتاب
موضوع ها و محورهايي كه اشاره شدند، در كتاب پيش رو با عنوان ها و مفهوم هايي
اين چنين مطالعه و بررسي مي شوند:
مانند قتل هاي احساسي /هيجاني  شهو اني در ؛« مفهوم و گونه هاي جرم »
پروندة بالا؛
مثل بزهكاران روا ننژند و جامعه ستيز، ؛« طبقه بندي بزهكاران و بز هديدگان »
يا بزه دي دگان ب ي گناه و سرزنش پذ ير، به ترتيب بزهكاران حرفه اي و اعتيادي،
كودكان و ديگر قربانيان در پروندة بالا؛
مانند نظريه هاي زيستي  اجتماعي (سنخ مجرمانه، ؛« نظريه هاي علت شناختي »
در جنايت، برحسب اظهار رئيس دادگاه، در « همزادي » ،( سرشت رفتار مجرمانه
پروندة بالا؛
مانند رابطة ؛« پديدة جمعي بزهكاري و رابطة آن با پديده هاي اجتماعي »
شهرنشيني و مهاجرت با بزهكاري، مهاجر بودن هر دو بزهكار در پروندة بالا.
از آنجا كه اين مفهو مها و عنوان ها شامل همة موضوع ها و محورهاي مطرح
در قلمرو مطالعاتي جرم شناسي نيستند، پس عنوان اين كتاب درآمدي بر جر مشناس ي
است. اگرچه ديدگاهي دربارة اين عنوان، ممكن است آن را شامل مختصري از همة
موضوع ها و محورهاي جرم شناسي بداند، ول ي در كتاب پ يش رو دي دگاهي را مد
نظر مي گيريم كه شمايي كل ي از شناخت موضوع و درون ماية اي ن رشته از علوم
جنايي و اجتماعي را  بي آنكه مدعي همة موضوع ها و محورهاي مطرح در آن باشد
 ترسيم مي كند. اين عنوان نشان مي دهد كه جرم شناسي از بدو پيدايي تا امروز
دستخوش رشد، پيشرفت، دگرگوني و تحول هاي بسياري بوده است كه همچنان
شتابنده جريان دارد، و پژوهشگر علاقه مند براي آشنايي، شناخت و يا غُور و كنكاش
درآمد 5
در پهنة ب يكران جرم شناسي بايد در پي اين تحول ها حركت كند؛ يعني بايد دنباله رو
آن باشد نه پيشرو، به سان يك ساربان جدا از كاروان.
بر اين اساس، مطلب ها و بحث هاي كتاب در سه فصل سازمان دهي شده اند:
فصل يكم به كلياتي از محتواي جر مشناسي اختصاص يافته است كه نخست،
 با رهيافتي خُرد  در آن مفهوم شناسي مي گردد و « جرم » ، خود جرم شناسي، و سپس
در ادامه، موضوع و چرايي جر مشناسي در قالب گونه شناسي جرم، سبب شناسي يا
علت شناسي آن، و چگونگي پيش بيني و پيشگيري از آن بيان م يشود.
فصل دوم به تحول جرم شناسي در بستر خاستگاه هاي پيدايش آن اختصاص
دارد. الگوي اين فصل بر پاية دوره هاي تاريخي بدين شرح پي ريزي شده است:
نخست، دورة ناعلمي، به معناي انديشه ها و آموزه هاي اخلاقي / فلسفي و ناتجربي كه در
« جرم شناسي كلاسيك » جرم شناسي معاصر نيز بازتاب يافته اند، و امروز آن را
مي نامند. دوم، دورة علمي، به معناي ديدگاه ها و نظريه هاي عيني/تجربي كه با مكتب
تبديل شده است. سوم، دورة « جرم شناسي جريان اصلي » آغاز و سپس، به « اثبات باوري »
پساعلمي، يعني دوره اي كه نمايانگر گذار از نظريه هاي علمي/تجربي، و هم زيستي
ديدگاه ها و جريا نهاي ايدئولوژيك/انتقادي با نظريه هاي علمي/تجربي معاصر و
ديگر گرايش هاي نوين در جرم شناسي  به ويژه در آغاز هزارة سوم  است.
فصل سوم اما، به محتوا و موضوع جرم شناسي، يك رهيافت كلان را، در كنار
رهيافت خرد مي افزايد، كه در آن مي توان با چيستي و چگونگي داده هاي مربوط به
 و به طور كلي، روش مطالعه و پژوهش در « آمار جنايي » جرم و بزهكاري  از جمله
جرم شناسي آشنا شد. منطق اين فصل، آشنا كردن دانشجو يان و دانش پژوهان ب ا
گسترة موضوعي جرم شناسي است تا نشان دهد كه مفهوم جرم در اين رشته، چگونه
در پرتو يك مطالعة استقرايي، از رهيافت خُرد به رهيافت كلان مي رسد. بد ين سان،
روش مطالعه و پژوهش در » و « آمار جنا يي » هرچند ممكن است بتوان دو موضوع
را داخل در فصل يكم (محتو اي جرم شناس ي) ني ز دي د، ول ي منطق « جرم شناسي
در « جرم به منزلة بزهكار ي » استقرايي كتاب، اين دو موضوع را نتيجة كلي مطالعة
يك فرايند دومرحله اي  از رهيافت خُرد به كلان  با ميانجي نظريه هاي جرم شناختي
6 درآمدي بر جرم شناسي
(فصل دوم) بررسي مي كند.
سرانجام، محتواي متني كتاب با يك برآمد پايان مي پ ذيرد كه به جاي
« جرم شناسي در افق 2020 » نتيجه گيري كليشه اي و صوري، موضوع مشخصي را با عنوان
آيندة » يكي از ديدگاه هاي برگزيده دربارة ،« برآمد » به بحث مي گذارد. در اين
با رهيافت نگارنده مقايسه و تحليل خواهد شد. « جرم شناسي و جرم شناسي آينده
بدين سان، روش سازمان دهي اين كتاب به صورت توصيفي/مروري و تحليلي
سنجش گري /نقدگري است. يعني براي نمونه، اگر ديدگاه يا نظريه اي توصيف
مي شود، ديدگاه ها و نظرهاي ديگر دربارة آن نيز بيان و سرانجام از سوي نگارنده نيز
داوري و اظهار نظر مي شود. همچنين، با توجه به اهميت و ضرورت پژوهش تجربي
افزون بر مطالعة نظري  در جرم شناسي، نگارنده به فراخور بحث ها، از شيوة
براي بررسي تجربي رويدادها، پرونده ها، قانو نها، رويه ها، و « نمونه پژوهي »
مسئله هاي اجتماعي، بر پاية مفهو مها، نظريه ها و جريان ها يا گرايش هايي كه توصيف
و تحليل مي شوند، استفاده كرده است.
پ) مخاطبان و روش استفاده از كتاب
پيشگيري از » ،( درس اختصاصي ) « جرم شناسي » اين كتاب، از اساس، براي درس هاي
درس هاي ) « كيفرشناسي » و « جرم شناسي كودكان و نوجوانان » ،( درس پايه ) « جرم
اختياري) در رشتة كارشناسي حقوق، 1 نوشته شده است. اما دانشجو يان تحص يلات
« جامعه شناس ي جنا يي » و « جرم شناسي » تكميلي حقوق جزا و جرم شناسي 2 در درس
درس هاي ) « روان شناسي جنايي » و « روان پزشكي جنايي » ،( (درس هاي الزامي
گروه علوم انساني، وزارت ،« برنامة درسي بازنگري شدة دورة كارشناسي رشتة حقوق » 1. بر پاية
.(1394/9/ علوم، تحقيقات و فناوري، شوراي تحول و ارتقاي علوم انساني ( 23
مشخصات كلي برنامه و سرفصل دروس دورة كارشناسي ارشد حقوق جزا و » 2. بر پاية
وزارت فرهنگ و آموزش عالي، شوراي عالي برنامه ريزي، كميتة برنامه ريزي ،« جرم شناسي
.(1374/2/ حقوق، گروه علوم انساني ( 3
درآمد 7
اختياري) نيز مي توانند از آن استفاده كنند.
با توجه به وابستگي جرم شناسي به نوشتگان خارجي  به ويژه، زبان انگليسي
براي شناخت و درك دقيق مفهوم ها، نظريه ها و جريان ها يا گرايش هاي مطرح در
جرم شناسي، به طور پيوسته، معادل خارجي همة واژه ها و اصطلا حهاي تخصصي در
پانوشت  و گاه نيز در خود متن  آورده شده است، كه البته، مطالعه و يادگيري اين
اصطلاح هاي خارجي براي دانشجويان كارشناسي ضرورتي ندارد.
افزون بر اي نها، با توجه به اهميت روش نموداري در بيان و آموزش درسي،
در هر فصل كتاب، به فراخور، از اين ساختار  شامل 10 نمودار  استفاده شده است.
اين كتاب با بيش از 250 مرجع و منبع فارسي (تأليف و ترجمه) و انگليسي در قلمرو
علوم جنايي (حقوق جنايي، جرم شناسي، كيفرشناسي و غيره) و علوم انساني /اجتماعي
(حقوق، روان شناسي، جامعه شناسي و غيره) تأليف شده است كه هنگام پايان نگارش
كتاب، تا سال 1396 و 2017 ، و سپردن كتاب براي چاپ، تا سال 1397 و 2018
روزآمد شده اند . 1 در كنار كتاب ها، مقاله ها، و حتي پايان نامه هاي تحصيلات
تكميلي، از يك سو، با توجه به فقر داده هاي آماري و پژوهش هاي تجربي
1. از اين ميان، گاه نگارنده فقط به نسخة ويراست گذشته و پيشيني يك كتاب دسترسي داشته، يا
امكان استفاده از متن خارجي اصلي را نيافته است. براي نمونه، واپسين ويراست كتاب
جر مشناس ي( 2011 ) رمون گسن  استاد فقيد فرانسوي  كه ويراست نخست آن ( 1988 ) را
شادروان مهدي كي نيا در سه جلد به فارسي برگردانده بود، پيش از مرگ نويسنده در سال
2016 ، با همكاري سيلوي سيمامونتي و فيليپ بنفيس منتشر شده است، كه به دليل بيگانگي
نگارنده با زبان فرانسوي، از همان ويراست گذشته استفاده شده است.
همچنين، واپسين ويراست كتاب جر مشناسي نظري ول د(هفتم، 2016 )  پس از برگردان
فارسي ( 1392 ) به قلم دكتر علي شجاعي (شا يان) از ويراست ششم آن ( 2010 )  منتشر شده
است كه با توجه به تغيير ساختار فصل بندي كتاب از هر دو ويراست فارسي و انگليسي استفاده
مكتب » شده است؛ از آن جمله اند فصل پنجم ويراست ششم (جرم و فقر)  در بحث
 كه در ويراست هفتم حذف شده و فصل يازدهم ويراست ششم « نقشه نگاري/ جغرافياي جرم
برچسب زني و ميان كنش باوري)  كه از ويراست ) « نظريه هاي معنانگر » (معناي جرم)  در بحث
هفتم خارج شده است.
8 درآمدي بر جرم شناسي
در « جرم شناسي همگاني و خبرسازي » جرم شناسي در ايران، و از سوي ديگر، اهميت
گفتمان علوم جنايي معاصر، از گزارش ها و مطلب هاي رسانه اي نيز براي تبيين و
تحليل بحث هاي كتاب استفاده شده است. بدين سان، فهرست همة اين منبع ها و
به پايان كار افزوده شده تا دانشجويان و دان ش پژوهان « كتاب نامه » مرجع ها در قالب
محترم بتوانند در صورت نياز به مطالعة بيشتر يا انجام پژوهش گسترده تر در موضوع
يا محوري خاص به آن مراجعه كنند.
ت) سپاس گزاري
درآمدي بر جر مشناس يحاصل بخشي از مطالعه ها و پژوهش هاي نگارنده  از جمله،
جرم شناسي، كيفرشناسي، جامعه شناسي جنايي، روان شناسي جنايي، تاريخ » تدريس
 در دوره هاي كارشناسي « تحولات حقوق جنايي (سياست جنايي) و جرم شناسي نظري
حقوق، كارشناسي ارشد و دكتري دانشگاه هاي گوناگون كشور از سال 1380 تاكنون
بوده است. از اين رو، افزون بر كساني كه اين كتاب به آنان تقديم شده است  به ويژه،
استاد علي حسين نجفي ابرندآبادي  مايلم از استادان و همكاران گرامي دكتر حسين
غلامي و دكتر حس نعلي مؤذن زادگان براي فراهم ساختن همكاري آموزشي و
دانشكدة حقوق و علوم سياسي دانشگاه » پژوهشي  از جمله، در جر م شناسي  با
« كارشناسي ارشد » از سركار خانم آرزو بشكوه  دانش آموختة ؛« علامة طباطبايي
همان دانشگاه  براي همكاري در تنظيم نمودارها و يافتن بعضي از منبع هاي انگليسي
 از « عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد اسلامي » كتاب؛ از يار همراه دكتر علي شجاعي
دوست، برادر و همكار ارجمندم دكتر قاسم محمدي  عضو هيئت علمي دانشگاه شهيد
 و سرانجام، از مجموعة مديريت همان « سمت » بهشتي و مدير گروه حقوق سازمان
سازمان، براي انتشار اين كتاب، قدرداني و سپاس گزاري كنم.
مهرداد رايجيان اصلي
تهران، بهار 1397